Trận tiến công và giải phóng thị xã Phước Long, giải phóng hoàn toàn tỉnh Phước Long (từ ngày 31-12-1974 đến ngày 6-1-1975) là đỉnh cao của Chiến dịch Đường 14 – Phước Long, có ý nghĩa chiến lược đặc biệt quan trọng, mở ra cục diện mới trên chiến trường miền Nam.
Sau khi các chi khu quân sự Đồng Xoài, Bù Đốp, Bù Đăng lần lượt bị ta tiêu diệt và tuyến Quốc lộ 14 bị cắt đứt, quân địch tại Phước Long rơi vào thế hoàn toàn cô lập, bị chia cắt với Quân đoàn 3 ngụy. Lực lượng địch chỉ còn co cụm trong một phạm vi chưa đầy 2km², hình thành thế phòng ngự tam giác với ba đỉnh là: thị xã Phước Long, Chi khu Phước Bình và núi Bà Rá.
Trong thế bố trí đó, núi Bà Rá giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Đây là điểm cao chiến lược, cao 736m, nơi địch đặt đài quan sát và trung tâm chỉ huy thông tin, có khả năng khống chế toàn bộ khu vực Phước Long. Thế phòng thủ của địch được ví như thế “chân vạc”: muốn giữ được thị xã Phước Long, phải giữ được Phước Bình và núi Bà Rá; muốn giữ được Bà Rá và Phước Bình, phải giữ được vành đai Thác Mơ – Phước Lộc – vòng cung 309 – đường 10.
Địch tổ chức phòng thủ theo kiểu nhiều tuyến, nhiều lớp, gồm tuyến trong, tuyến ngoài, khu vực tự thủ và khu vực phòng thủ cơ bản, với hệ thống công sự kiên cố. Vòng ngoài là lực lượng bảo an, dân vệ do Tiểu đoàn 340 làm nòng cốt; bên trong là Tiểu đoàn 1 thuộc Chiến đoàn 7, cùng các cơ quan đầu não như trung tâm hành quân, dinh tỉnh trưởng, sân bay, kho tàng, công sở ngụy quyền.
Về phía ta, lực lượng tham gia chiến dịch gồm nhiều đơn vị chủ lực và binh chủng hiệp đồng chặt chẽ. Trung đoàn 165 (Sư đoàn 7) với Tiểu đoàn 2 bộ binh làm nòng cốt, được tăng cường tiểu đoàn pháo cao xạ và hai khẩu đội pháo 105mm, chiếm lĩnh trận địa ở hướng tây nam Phước Bình. Trung đoàn 165 triển khai tiến công Phước Bình theo hai hướng tây bắc và đông nam.
Tiểu đoàn 3, Trung đoàn 141 đảm nhiệm nhiệm vụ chia cắt Phước Long với Phước Bình. Trung đoàn 429 đứng chân ở chân núi Bà Rá, sẵn sàng tiến công đánh chiếm cao điểm chiến lược này. Trung đoàn 2, Sư đoàn 9 là lực lượng dự bị chiến lược. Trung đoàn 16 hợp vây phía đông bắc thị xã (bờ bắc sông Bé). Trung đoàn 271 đảm nhiệm nhiệm vụ vu hồi hướng Thác Mơ. Lữ đoàn 25 bảo đảm cầu phà vượt sông Bé tại Trà Thanh.
Bên cạnh đó, chiến dịch còn có sự tham gia của một tiểu đoàn xe tăng, hai tiểu đoàn pháo cao xạ, lực lượng công binh, pháo binh các cỡ và bộ đội địa phương tỉnh Phước Long, tạo nên một thế trận tiến công hiệp đồng binh chủng quy mô lớn.
Rạng sáng ngày 31-12-1974, quân ta đồng loạt nổ súng tiến công Chi khu Phước Bình và pháo kích thị xã Phước Long. Các mũi tiến công của Trung đoàn 165 phối hợp nhịp nhàng, đúng kế hoạch, song vấp phải sự phản kích quyết liệt của địch nên nhịp độ tiến công ban đầu còn chậm.
Được xe tăng chi viện hỏa lực, tăng cường sức đột phá, các Tiểu đoàn 4 và 5 (Trung đoàn 165) nhanh chóng chiếm các mục tiêu trọng yếu. Đến 15 giờ 30 phút, Chi khu quân sự Phước Bình hoàn toàn bị tiêu diệt – “chân vạc” thứ nhất của địch bị xóa sổ.
Đêm 31-12-1974 rạng sáng 1-1-1975, hỏa lực pháo cao xạ của Sư đoàn 7 bắn thẳng lên đỉnh núi, yểm trợ cho Tiểu đoàn 79 và lực lượng đặc công Trung đoàn 429 tiến công. Đến sáng 1-1-1975, núi Bà Rá – “chân vạc” thứ hai – bị quân ta đánh chiếm, làm sụp đổ hoàn toàn thế phòng thủ chân kiềng của địch.
Từ các hướng, bộ đội ta nhanh chóng áp sát thị xã, tiêu diệt các vị trí vòng ngoài. Chiều tối ngày 1-1, Trung đoàn 165 chiếm cầu Suối Dung; Trung đoàn 141 giải phóng các ấp Nhơn Hòa 1, 2; Trung đoàn 271 vượt Thác Mơ tiến về Tư Hiền 2; bộ đội địa phương tiêu diệt đồn Phước Lộc. Thị xã Phước Long bị đặt trong tầm bắn thẳng của nhiều trung đoàn chủ lực, vòng vây ngày càng khép chặt.
Từ đài quan sát trên núi Bà Rá, các loại hỏa lực của ta được hiệu chỉnh chính xác, bắn sâu vào trung tâm thị xã, gây rối loạn nghiêm trọng trong đội hình phòng thủ của địch.
Sáng ngày 2-1-1975, pháo binh ta bắn phá dữ dội các mục tiêu quân sự trong thị xã, bộ binh đồng loạt xung phong. Hướng nam, Trung đoàn 165 đánh chiếm Trại đoàn Văn Kiều, thu hai khẩu pháo và phát triển về hồ Long Thủy. Hướng đông nam, Trung đoàn 271 chiếm Tư Hiền 2, tiến về bãi để xe của địch. Trung đoàn 141 chiến đấu quyết liệt với Tiểu đoàn 1 Chiến đoàn 7 ngay cửa mở, nhiều đại đội thọc sâu vào thị xã, giành giật từng căn nhà, từng khu phố.
Cuộc chiến ngày càng căng thẳng và ác liệt. Sau hơn 20 ngày chiến đấu liên tục, quân ta gặp nhiều khó khăn do tổn thất, vũ khí chưa kịp bổ sung. Trong khi đó, địch bị dồn vào thế cùng, ngoan cố bám trụ trong các công sự kiên cố, được không quân chi viện mạnh mẽ với hàng chục lượt máy bay F5, A37 ném bom, bắn phá.
Trước tình hình đó, Bộ Tư lệnh Quân đoàn 4 quyết định tập trung lực lượng đột phá khu vực then chốt phía nam tiểu khu, chia cắt, bao vây chặt quân địch, tiêu diệt từng bộ phận.
Từ rạng sáng 4-1-1975, pháo binh ta tiếp tục bắn phá mãnh liệt. Trung đoàn 165, được tăng cường xe tăng và pháo thu được của địch, đột phá theo hướng đường 10, lần lượt tiêu diệt các ổ đề kháng, chiếm ngã ba Tư Hiền và bãi để xe. Trung đoàn 141 có xe tăng hỗ trợ tiến công khu vực bắc sân vận động, áp sát Dinh tỉnh trưởng.
Đến chiều ngày 4-1, quân ta đã làm chủ khoảng 2/3 thị xã, địch chỉ còn co cụm ở Trung tâm hành quân và Dinh tỉnh trưởng. Trước tình thế đó, Bộ Tư lệnh Quân đoàn 4 lệnh cho pháo binh tiến sâu hơn, tăng cường hỏa lực chi viện, đồng thời bố trí lại các trận địa pháo cao xạ, kiên quyết không để địch đổ quân bằng trực thăng.
Sáng 5-1-1975, xe tăng ta xuất hiện trong nội đô khiến quân địch hoảng loạn. Bộ binh theo xe tăng đánh chiếm Ty cảnh sát, các trục đường lớn. Nhiều đơn vị chiến đấu vô cùng anh dũng, tiêu biểu là Đại đội 7 – sau này được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Rạng sáng 6-1-1975, lực lượng dự bị chiến dịch – Trung đoàn 2, Sư đoàn 9 – được lệnh xông trận, phối hợp cùng các đơn vị chủ lực đánh thẳng vào trung tâm thị xã. 9 giờ 30 phút, sau hơn một giờ chiến đấu quyết liệt, lá cờ “Quyết chiến, Quyết thắng” tung bay trên nóc Dinh tỉnh trưởng Phước Long. Đến 19 giờ cùng ngày, hầm ngầm Sở chỉ huy hành quân – vị trí cố thủ cuối cùng của địch – bị tiêu diệt. Thị xã Phước Long hoàn toàn được giải phóng.
Phước Long – một tỉnh nằm ngay cửa ngõ phía bắc Sài Gòn – bị giải phóng hoàn toàn đã gây chấn động mạnh đối với chính quyền Sài Gòn và Mỹ. Tuy Mỹ đe dọa can thiệp trở lại, ngụy quyền hò hét tái chiếm, nhưng thực tế cho thấy thế và lực đã đổi khác: Mỹ đã rút quân, quân ngụy suy yếu nghiêm trọng, không còn khả năng xoay chuyển cục diện.
Chiến thắng Phước Long vang dội tới Trung ương, đúng vào thời điểm Đảng và Quân đội ta đang hoạch định chiến lược giải phóng miền Nam. Bộ Chính trị nhận định: “Mỹ đã rút lực lượng chiến đấu khỏi chiến trường thì khó có thể quay trở lại. Tình hình miền Nam, nội tình nước Mỹ và thế giới không cho phép Mỹ làm việc đó.”
Đó là một nhận định mang tính bước ngoặt, trở thành căn cứ quan trọng để Đảng ta hạ quyết tâm chiến lược giải phóng hoàn toàn miền Nam trong thời gian ngắn nhất. Chiến thắng Phước Long chính là đòn “nắn gân” chiến lược, giúp ta đánh giá chính xác khả năng can thiệp của Mỹ, tạo đà trực tiếp cho thắng lợi của Chiến dịch Tây Nguyên, các chiến dịch tiếp theo trong Đại thắng mùa Xuân năm 1975, kết thúc vẻ vang cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, thống nhất non sông.
