Đầu năm 1973, hiệp định về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam được ký kết tại Paris, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong sự nghiệp chống Mỹ cứu nước của toàn Đảng, toàn quân, toàn dân ta - một chiến thắng có ý nghĩa thời đại trong suốt chiều dài lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam.
Sau hiệp định Paris, tỉnh Bình Phước có 2 địa phương: Lộc Ninh và Bù Đốp được hoàn toàn giải phóng. Tháng 4/1973, Trung ương cục và Tỉnh ủy tỉnh Bình Phước đã mở hội nghị và nêu rõ: “Bình Phước là địa phương có vùng giải phóng hoàn chỉnh, có Chính phủ cách mạng lâm thời cộng hòa Miền Nam Việt Nam, lại nằm ở vị trí chiến lược tiếp giáp với các căn cứ ở miền Đông Nam Bộ, Tây Nguyên và Đông Bắc Campuchia; có hành lang vận chuyển thông suốt với đường mòn Hồ Chí Minh, tiếp nhận hàng chi viện từ hậu phương lớn Miền Bắc, Bình Phước có đủ lợi thế để xây dựng thành căn cứ vững chắc đáp ứng nhu cầu mới mang tầm chiến lược của toàn miền Nam”.
Thực hiện Nghị quyết của Trung ương cục, trong 2 năm 1973-1974, tại 2 huyện Lộc Ninh, Bù Đốp và 24 xã đã được giải phóng ở các huyện trong tỉnh, Bình Phước đã đầu tư xây dựng chính quyền cách mạng thực sự vững mạnh; kết nạp thêm 164 Đảng viên mới, nâng tổng số đảng viên lên 575 đồng chí, sinh hoạt tại 51 chi bộ. Hệ thống giáo dục, y tế cùng các tổ chức đoàn thể như: Mặt trận, phụ nữ, nông dân, thanh niên, thiếu niên tiền phong,…không ngừng phát triển và lớn mạnh. Lực lượng vũ trang của tỉnh đã có 2 tiểu đoàn bộ binh mang phiên hiệu 203, 208, 1 đại đội hỏa lực, 2 đại đội đặc công; mỗi huyện đã có từ 1 đến 2 đại đội bộ binh và các đội công tác. Các tầng lớp nhân dân hăng hái tham gia lực lượng dân quân du kích, chiếm tới 13,4% dân số.
Bằng các đợt tiến công mãnh liệt của cả 3 thứ quân trên các chiến trường, quân và dân ta đã đẩy chính quyền ngụy Sài Gòn phải lui về thế phòng ngự bị động. Đến giữa năm 1974 tỉnh Bình Phước nói riêng và toàn miền Nam nói chung đã chuẩn bị đầy đủ thế và lực cho những đòn tấn công quyết định. Đứng trước thời cơ mới, từ ngày 30/9 đến ngày 8/10/1974, Bộ chính trị Ban chấp hành Trung ương Đảng mở hội nghị thông qua phương án giải phóng miền Nam trong 2 năm 1975-1976.
Thực hiện Nghị quyết của Bộ chính trị, ở chiến trường Miền Đông Nam Bộ, trong tháng 10/1974, Trung ương cục và quân ủy Miền đã mở hội nghị và đề ra kế hoạch: “Mở rộng hoàn chỉnh khu căn cứ cách mạng, nối hành lang vận chuyển từ biên giới xuống bờ biển phía Đông; xây dựng các căn cứ địa vững chắc tạo thế liên hoàn bao vây Sài Gòn. Hướng tiến công chủ yếu là đường 14 - Phước Long, giải phóng Phước Long khi có điều kiện”. Công tác chuẩn bị mở chiến dịch đường 14 - Phước Long được giao cho tỉnh Bình Phước. Tham gia chiến dịch bao gồm các đơn vị chủ lực của quân đoàn 4, sư đoàn 3 phối hợp với các lực lượng vũ trang tỉnh Bình Phước.
Đường 14 - Phước Long nằm về hướng Đông Bắc Sài Gòn, là hệ thống phòng thủ quan trọng của địch bao gồm nhiều căn cứ chi khu, yếu khu, tiểu khu quân sự cùng trên 100 đồn bốt, được tổ chức thành 3 tuyến phòng ngự dài hơn 100km. Tại đây, địch tập trung một lực lượng lớn của sư đoàn 5 cùng 4 tiểu đoàn lính bảo an, 1 đại đội biệt kích, 64 trung đội phòng vệ dân sự, 1 đại đội xe cơ giới và cụm pháo từ 105 ly đến 155 ly. Địch xem đây là tuyến phòng ngự huyết mạch để bảo vệ Sài Gòn.
Vào thời điểm lúc bấy giờ, bên cạnh sự cố thủ, chống trả quyết liệt của quân đội ngụy, đế quốc Mỹ vẫn chưa từ bỏ âm mưu can thiệp vào Miền Nam Việt Nam. Nếu ta tấn công giải phóng Phước Long, chưa thể loại trừ hoàn toàn khả năng Mỹ sẽ nhảy vào cuộc, can thiệp trở lại. Khi đó, sự nghiệp giải phóng Miền nam sẽ cam go và quyết liệt hơn gấp nhiều lần. Đây là sự tính toán, cân nhắc mang tầm chiến lược của Bộ chính trị và quân ủy Miền khi mở chiến dịch đường 14 - Phước Long.
Để thăm dò sự phản ứng, đồng thời thu hút sự chú ý của địch, mở màn chiến dịch đường 14 - Phước Long, đêm 12/12/1974, Bộ tư lệnh chiến dịch quyết định sử dụng bộ đội địa phương, đặc công và các đội công tác của tỉnh Bình Phước tiến công chi khu Bù Đốp “lưu vong” của địch tại xã Phước Tín. Ngay trong đêm, các lực lượng vũ trang tỉnh Bình Phước đã hoàn toàn làm chủ chi khu. Ngày 13/12 địch tổ chức phản công nhưng bị ta chặn đánh phải bỏ chạy, khu vực Phước Tín hoàn toàn được giải phóng.
Cũng trong ngày 13/12, trung đoàn 12, còn gọi là trung đoàn 165 thuộc sư đoàn 7 được tăng cường một số đơn vị thuộc sư đoàn 3 mới thành lập phối hợp với các lực lượng vũ trang tỉnh Bình Phước tiến công vào quận lỵ và chi khu quân sự Bù Đăng. Đến sáng ngày 14/12 ta làm chủ chi khu và giải phóng hoàn toàn khu vực Bù Đăng.
Thừa thắng xốc tới, các lực lượng tiếp tục tấn công vào căn cứ Bù Na trên đường 14, gồm 1 yếu khu, 7 đồn bốt do 1 tiểu đoàn lính bảo an và 500 dân vệ chốt giữ. Đến ngày 15/12, ta làm chủ căn cứ Bù Na và phát triển lên ngã 3 Đức Liễu; đồng thời tiến công quét sạch các chốt nhỏ của địch ở ngoại vi Bù Đăng.
Sau 6 ngày liên tục tiến công, từ ngày 12 đến ngày 17/12, bộ đội chủ lực, bộ đội tỉnh, huyện và du kích tỉnh Bình Phước đã đập tan tuyến phòng thủ của địch trên đường 14, bức rút 60 đồn bốt; loại khỏi vòng chiến đấu gần 2.000 tên địch, thu 900 súng các loại, giải phóng trên 14.000 dân, cắt đứt hoàn toàn đường bộ nối với quân đoàn 3 ngụy. Hệ thống phòng thủ Phước Long bị rung chuyển, trong khi đó kẻ địch vẫn chưa nắm được ý đồ chiến lược của ta.
Sau chiến thắng Bù Đăng - Bù Na, Trung ương cục và Bộ tư lệnh chiến dịch quyết định tiến công vào chi khu Đồng Xoài - một căn cứ phòng thủ kiên cố của địch trên đường 14. Tại đây, ngoài căn cứ chi khu, ngã 4 Đồng Xoài giữ một vị trí đặc biệt quan trọng bởi các tuyến đường giao thông nối với Chơn Thành, Thủ Dầu Một, đồng thời là đường hành lang vận chuyển huyết mạch chi viện cho hệ thống phòng thủ của địch ở tiểu khu Phước Long và chi khu Phước Bình.
5 giờ sáng ngày 26/12/1974, sau những loạt pháo bắn phá, dội bão lửa, bộ đội chủ lực và các lực lượng vũ trang tỉnh Bình Phước đồng loạt tiến công vào chi khu Đồng Xoài. Đến 15 giờ cùng ngày, ta hoàn toàn làm chủ khu vực Đồng Xoài, diệt 160 tên địch, bắt sống 415 tên, thu nhiều súng đạn và 4 khẩu pháo từ 105 đến 155 ly, cùng 30 xe quân sự. Sau đó, các lực lượng tiếp tục phát triển, diệt các đồn bốt địch trên đường liên tỉnh lộ 1A, giải phóng một đoạn đường từ Đồng Xoài đi Phước Vĩnh. Hệ thống phòng thủ Phước Long hoàn toàn bị cô lập.
Trận tiến công vào chi khu Đồng Xoài đã giành được thắng lợi. Trong khi địch bị dồn vào thế lúng túng, Bộ tư lệnh Miền và Bộ tư lệnh quân đoàn 4 hạ quyết tâm tấn công hệ thống phòng thủ Phước Long gồm chi khu Phước Bình, căn cứ núi Bà Rá và thị xã Phước Long.
Tấn công hệ thống phòng thủ Phước Long, quân ta được tổ chức theo đội hình hợp đồng binh chủng. Ngoài lực lượng quân đoàn 4, sư đoàn 3 phối hợp với các lực lượng vũ trang tỉnh Bình Phước, Bộ tư lệnh Miền tăng cường thêm 2 đại đội xe tăng, 1 tiểu đoàn pháo binh trong đó có 2 đại đội pháo 130 ly tạo thêm uy lực cho trận đánh. Đúng 5 giờ 30 phút ngày 31/12/1974, quân ta đồng loạt nổ súng tiến công vào chi khu Phước Bình và căn cứ núi Bà Rá. Đến 15 giờ cùng ngày ta làm chủ chi khu Phước Bình và hệ thống đồn bốt xung quanh.
Ngày 1/1/1975, ngày mở đầu của năm 1975 lịch sử, ta đánh chiếm đỉnh cao Bà Rá, đồng thời đánh chiếm ngã 3 Tư Hiền và lần lượt tấn công vào các mục tiêu trong thị xã. Do chưa được trinh sát trước, trận chiến diễn ra gay go, ác liệt, ta và địch giành giật nhau từng dãy phố, căn nhà. Ngày 4/1 địch tăng viện lên phía Bắc Phước Long, 2 đại đội biệt kích dù phản công quyết liệt nhằm chiếm lại thị xã. Bộ binh, pháo binh, xe tăng của ta tổ chức đánh địch theo đội hình hành tiến. Đã có biết bao đồng chí, đồng đội anh dũng hy sinh để có giây phút huy hoàng cắm lá cờ lên nóc dinh tỉnh trưởng tỉnh Phước Long.
Vào khoảng 9 giờ ngày 6/1, mặc dù lá cờ giải phóng đã được cắm lên nóc dinh tỉnh trưởng nhưng cuộc chiến đấu vẫn tiếp tục diễn ra quyết liệt. Đến 19 giờ cùng ngày, quân ta lần lượt đập tan các ổ đề kháng, đánh chiếm trung tâm hành quân của tiểu khu và cũng là mục tiêu cuối cùng trong thị xã. Ngày 6/1/1975 đã đi vào lịch sử, đánh dấu thời khắc huy hoàng nhất của địa danh Phước Long.
Sau 26 ngày đêm chiến đấu kiên cường, bộ đội chủ lực, quân và dân tỉnh Bình Phước đã tiêu diệt và bắt sống toàn bộ ngụy quân, ngụy quyền ở Phước Long, thu trên 5.000 súng các loại, trong đó có 16 khẩu pháo từ 105 đến 155 ly cùng nhiều phương tiện chiến tranh; giải phóng trên 50.000 dân. Chiến dịch đường 14 - Phước Long kết thúc thắng lợi rực rỡ. Lần đầu tiên, trên chiến trường Miền Nam ta giải phóng hoàn toàn một tỉnh do địch kiểm soát, tuyến phòng thủ phía Đông Bắc Sài Gòn đã bị ta chọc thủng.
Chiến thắng Phước Long đã giáng một đòn chí tử làm cho chế độ ngụy quyền Sài Gòn phải rung chuyển. Nguyễn Văn Thiệu không dám hô hào phản công, tái chiếm mà treo cờ rủ và tổ chức lễ cầu siêu. Thế và lực cuộc chiến đã có những thay đổi căn bản có lợi cho ta. Giờ khai tử của chế độ ngụy quyền Sài Gòn đã điểm.
Từ trận đánh mở màn cho đến khi kết thúc chiến dịch, chiến thắng đường 14 - Phước Long được đánh giá đúng nghĩa là một “đòn trinh sát chiến lược”, góp thêm một thực tiễn sinh động giúp Bộ chính trị ban chấp hành Trung ương Đảng nhận định, đánh giá đúng tình hình: chế độ ngụy quyền Sài Gòn đã đến hồi suy sụp, đế quốc Mỹ đe dọa nhưng không thể quay lại can thiệp vào công việc nội bộ của Miền Nam Việt Nam; Quân giải phóng Miền Nam đã có những bước trưởng thành vượt bậc, có thể tiến công tiêu diệt địch ở các căn cứ phòng thủ cấp chi khu, tiểu khu trên phạm vi cấp tỉnh. Vào thời điểm lúc bấy giờ, Tổng bí thư Lê Duẩn đã nói: “Chiến thắng này đã mở ra tiền đề cho cách mạng Miền Nam thần tốc tiến lên giải phóng hoàn toàn Miền Nam”.
Sau chiến thắng Phước Long 1 tháng 28 ngày, vào ngày 4/3/1975 quân ta nổ súng tiến công vào Tây Nguyên mở màn cho cuộc tiến công chiến lược lịch sử trên toàn Miền Nam. Ngày 10/3 ta giải phóng Tây Nguyên. Tiếp đó, ta giải phóng Huế, Đà Nẵng, Quy Nhơn, đập tan tuyến phòng thủ Xuân Lộc và mở toang cánh cửa phía Đông để 5 cánh quân ồ ạt tiến về giải phóng Sài Gòn, thực hiện di chúc thiêng liêng của Hồ Chủ Tịch và nguyện vọng thiết tha của hàng chục triệu trái tim Việt Nam: giải phóng Miền Nam, thống nhất Tổ Quốc.
Chiến thắng Phước Long đã trở thành dấu ấn không thể phai mờ trong lòng dân tộc, là niềm tự hào của quân và dân Phước Long. Bản hùng ca Phước Long luôn là sức mạnh để thị xã vươn lên trên bước đường phát triển và hội nhập./.
TTDVTH phường Phước Long
Hình ảnh xưa và nay
